Nataliart

Στη Ρωσία την εποχή εκείνη συντελούνταν σημαντικές αλλαγές λόγω της προσπάθειας για απελευθέρωση και ένωση της ρωσικής γης γύρω από τη Μόσχα. Ο Θεοφάνης βρήκε εκεί πρόσφορο έδαφος για να αναπτύξει το ταλέντο του. Το πρωτοποριακό καλλιτεχνικό του πνεύμα, προερχόμενο από τις βυζαντινές παραδόσεις αναπτύσσεται επηρεαζόμενο από τη ρωσική κουλτούρα.

Η πρώτη δουλειά που κάνει ο Θεοφάνης στη Ρωσία είναι το καλοκαίρι του 1378 και είναι η αγιογράφηση ενός από τους κυριότερους ναούς του Νόβγκοροντ χτισμένου το 1374. Από τις τοιχογραφίες αυτές έχουν διασωθεί μόνο κάποια τμήματα. Στο θόλο βλέπουμε τον Παντοκράτορα (Ιησούς – δικαστής), περιτριγυρισμένος από τέσσερα σεραφείμ. Στο μεσόθυρο – οι μορφές προγόνων: Αδάμ, Βαβέλ, Νώε, Μελχισεντέκ κτλ. και στην κάμαρα –σύμφωνα με την ειδική παραγγελία του πελάτη- πέντε απόστολοι, Αγία Τριάδα και μορφές του Μακάριου, του Αγάθωνα, του Ιωάννη και του Ακάκιου.

Ο Θεοφάνης δίνει στον κάθε άγιο βαθιά προσωπικά ψυχολογικά χαρακτηριστικά και ταυτόχρονα όλοι –ο αγανακτισμένος παντοδύναμος Παντοκράτορας, ο σοφός και μεγαλόπνοος Νώε, ο σκυθρωπός Αδάμ – όλοι έχουν κάτι κοινό που τους ενώνει: είναι άνθρωποι ισχυρού πνεύματος, ακλόνητου χαρακτήρα που όμως πίσω από το προσωπείο της ηρεμία και της γαλήνης κρύβουν μια αδυσώπητη μάχη με τις ανθρώπινες αδυναμίας, επιθυμίες, αντιθέσεις.

Ούτε και στην Αγία Τριάδα υπάρχει γαλήνη. Στις μορφές των αγγέλων δεν βλέπουμε τη νεανική αθωότητα. Τα πανέμορφα πρόσωπά τους είναι γεμάτα από αυστηρή άρνηση. Ιδιαίτερη εκφραστική είναι η μορφή του κεντρικού αγγέλου. Η εξωτερική ακινησία και στατικότητα και ακινησία υπογραμμίζουν ακόμη περισσότερο την εσωτερική ένταση.

Οι μορφές του Θεοφάνη έχουν μια μεγαλειώδη συναισθηματική δύναμη, το τραγικό πάθος. Έντονος δραματισμός υπάρχει ακόμη και στην πιο καλλιτεχνική έκφραση του ζωγράφου. Ο τρόπος ζωγραφικής του είναι απότομος, ορμητικός με έντονο ταμπεραμέντο. Πρώτα απ’ όλα είναι ζωγράφος και πλάθει τις μορφές με θαρραλέα, ενεργητικά, έντονα χρώματα δίνοντας στα πρόσωπα χαρακτηριστικά αδημονίας, αγωνίας, εσωτερικής έντασης. Το φάσμα των χρωμάτων, κατά κανόνα, λακωνικό, συγκρατημένο αλλά το ίδιο το χρώμα – γεμάτο, βαθύ. Οι δύσκολες συνθέσεις του καλλιτέχνη ενισχύουν ακόμη περισσότερο την συνολική εκφραστικότητα των μορφών.

Οι τοιχογραφίες του Θεοφάνη έχουν σαν βάση τη γνώση της ζωής και της ανθρώπινης ψυχολογίας. Στα έργα του εσωκλείνονται βαθιά φιλοσοφικά μηνύματα και εύκολα διαφαίνεται η οξυδέρκεια και το φλογερό ταμπεραμέντο του καλλιτέχνη.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι σύγχρονοί του θαυμάζουν τον πρωτοποριακό τρόπο σκέψης και έκφρασης του μεγάλου ζωγράφου, το φάσμα του ελεύθερου και δημιουργικού του πνεύματος, την αστείρευτη φαντασία του. «Όταν ο Θεοφάνης δημιουργούσε τα μεγάλα του έργα, κανείς ποτέ δεν τον είδε να κοιτάζει δείγματα όπως κάνουν όλοι οι σύγχρονοι αγιογράφοι, οι οποίοι φαίνονται να περνάνε περισσότερο χρόνο κοιτάζοντας το πρωτότυπο παρά ζωγραφίζοντας. Αντίθετα ο Θεοφάνης, από μαρτυρίες, φαίνεται πως την ώρα που ζωγράφιζε τριγυρνούσε και παραμιλούσε, δίνοντας την εντύπωση πως ο λογισμός του τρέχει διαρκώς στα μεγάλα και βαθιά νοήματα».

Όπως φαίνεται, ο Θεοφάνης εργάστηκε αρκετά χρόνια στο Νόβγκοροντ και ύστερα μετακόμισε στη Μόσχα. Έχουν διασωθεί περισσότερες μαρτυρίες από την καλλιτεχνική του δραστηριότητα από αυτήν την περίοδο μιας και ο καλλιτέχνης διατηρούσε εργαστήριο και είχε και μαθητές με τη βοήθεια των οποίων έκανε τα επόμενα έργα του. Σε διάφορες μαρτυρίες και χρονικά μνημονεύεται η δεκαετία 1395-1405 κατά τη διάρκεια της οποίας ο Θεοφάνης αγιογράφησε τρεις ναούς στο Κρεμλίνο καθώς και κάποιες ιδιωτικές παραγγελίες για ανάκτορα πλουσίων.

Από όλες τις δουλειές αυτές έχει διασωθεί μόνο το εικονοστάσιο του μητροπολιτικού ναού του Ευαγγελισμού στο Κρεμλίνο ο οποίος αγιογραφήθηκε σε συνεργασία με τον Αντρέϊ Ρούμπλεβ. Ο Ρούμπλεβ εργάστηκε πάνω στις εικόνες που απεικόνιζαν γιορτές, αντίθετα, στον Θεοφάνη προσάπτονται οι εικόνες της χριστιανικής περιόδου: Παναγία, Αρχάγγελος Γαβριήλ, Απόστολος Παύλος, Μέγας Βασίλειος, Ιωάννης ο Βαπτιστής κλπ.

Το συγκεκριμένο εικονοστάσιο, παρότι φαίνεται διαφοροποιημένο τόσο ως προς την καλλιτεχνική επιμέλεια όσο και ως προς τη θεματολογία, υπάρχει ένα κοινό σχέδιο, αυστηρά αρμονική σύνθεση δεμένη με ενιαίο ρυθμό. Στο κέντρο απεικονίζεται ο Παντοκράτορας, καθισμένος στο θρόνο του και από τις δύο πλευρές τον πλησιάζουν οι άγιοι, οι οποίοι προσεύχονται για την αμαρτωλή ανθρωπότητα. Όπως και πριν, οι Άγιοι του Θεοφάνη – ρωμαλέοι και ο καθένας μοναδικός με τη δική του προσωπικότητα. Ωστόσο, στις μορφές τους παρατηρούμε κάποιες αλλαγές: φαίνονται πιο συγκρατημένοι, μεγαλοπρεπείς. Βλέπουμε περισσότερη ζεστασιά στη μορφή της Θεομήτορος, τρυφερότητα – στον Αρχάγγελο Γαβριήλ, ηρεμία – στον απόστολο Παύλο.

Οι εικόνες είναι ξεχωριστές και μνημειώδεις. Οι μορφές είναι ξεκάθαρα χωρισμένες από το λαμπερό χρυσό φόντο, έντονα και λακωνικά τα χρώματα: ο κατάλευκος χιτώνας του Χριστού, μπλε-βελούδινο φόρεμα της Παναγίας, πράσινα πανωφόρια του Ιωάννη. Και παρόλο ο τρόπος ζωγραφικής του Θεοφάνη παραμένει ο ίδιος, οι γραμμές γίνονται πιο ξεκάθαρες, πιο απλές και συγκρατημένες.

Στην αγιογράφηση του Ναού του Ευαγγελισμού συναντήθηκαν δύο κορυφαίοι καλλιτέχνες της αρχαίας Ρωσίας, οι οποίοι, ο καθένας με το δικό του τρόπο, είχαν εκφράσει με την τέχνη τους τις συγκρούσεις της εποχής. Ο Θεοφάνης – σε τραγικές, τιτανικές μορφές, ο Ρούμπλεβ – στις αρμονικές, φωτεινές μορφές, μορφές που είχαν ενσαρκώσει το όνειρο για έναν καλύτερο κόσμο μέσα στην αρμονία μεταξύ των ανθρώπων. Συγκεκριμένα, αυτοί οι δύο καλλιτέχνες ήταν για την Ρωσία, οι δημιουργοί της κλασσικής μορφής της αγιογράφησης του εικονοστασίου.

Η δουλειά στον Ναό είχε τελειώσει μέσα σε ένα χρόνο. Δεν έχουμε πηγές για την επόμενη ζωή και δραστηριότητα του Θεοφάνη Γκρέκου. Οι μελετητές πιθανολογούν ότι ο Θεοφάνης εργάστηκε με μικρογραφίες. Κάποιοι από αυτούς πιστεύουν ότι διάσημες μικρογραφίες της αρχαίας Ρωσίας έχουν δημιουργηθεί στο ατελιέ του μεγάλου ζωγράφου με δική του έμπνευση. Πού και πώς πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του, παραμένει άγνωστο. Ακόμα και η ημερομηνία θανάτου του δεν έχει εξακριβωθεί. Γνωρίζουμε ωστόσο ότι πρέπει να πέθανε μεταξύ 1405 και 1415 αφού σε ένα γράμμα του Επιφανίου Πάνσοφου αναφέρεται ότι το 1415 ο Θεοφάνης δεν βρίσκεται πλέον εν ζωή.

Ο βυζαντινός καλλιτέχνης βρήκε στη Ρωσία τη δεύτερη πατρίδα του. Το μανιώδες , έντονο και εμπνευσμένο έργα του μπόρεσε να γίνει δεκτό από τον κόσμο της Ρωσίας και επηρέασε εποικοδομητικά τις επόμενες γενιές ρώσων καλλιτεχνών.